La leviĝo kaj falo de la hungara Esperanta movado

Foje mi estos ironia. La lasta aktiva Esperantisto en Hungario ekparolis. Ĉi tio ŝajnas kvazaŭ  la lasta reprezentanto de mortanta triba lingvo ricevus iomete da publika atento. Li parolis, ĉar oni petis lin. Eksterlandanoj, ĉar neniu povas esti profeto en sia propra lando. Ankaŭ mi rimarkis, ke eksteraj homoj pli rimarkas lokajn fenomenojn, ekvidas ilin, pli aprezas ilin, kaj eĉ donas al ili diskonigon, aŭ eĉ prenas la gvidadon super ili, ĉar tiu, kiu jam estas normala, aŭ kutima, do senvalora por la lokuloj, estas pli rimarkebla por eksteruloj. La fenomeno povas esti simila kun homoj. Tiuj, kiujn la lokuloj eble eĉ ne ŝatas, iliaj pozitivaj kvalitoj estas pli bone videblaj por malproksimaj vizitantoj; personoj de pli malproksime pli ŝatas ilin, pli bone aprezas ilin kaj amikiĝas kun ili; eble ĉar ili ne konas la negativan flankon de la persono.

Oni nomu lin S-ro Perenyei. S-ro Perenyei estas komunisto, ĝis hodiaŭ. Eĉ se li neas tion. De kie oni scias tion ĉi? Ĉar li diris al la eksterlandaj scivolemuloj, ke la sukceso de la Esperanto-movado en Hungario antaŭ la ŝanĝo de reĝimo dankeblas al Vilmos Benczik kaj Tibor Vaskó. Kvazaŭ  ne estus ekzistintaj multaj aliaj valoraj Esperantistoj en la movado antaŭ la ŝanĝo al demokratio. Vilmos Benczik mem deklaris post la ŝanĝo de reĝimo, ke li estas komunisto. Vaskó probable ankaŭ ĝi estis. Samtempe Perenyei prezentas ilin kiel entreprenistojn, ĉar, kiel gvidantoj de la Hungar/landa Esperanta Asocio (de ĉi tie nomata kiel HEA) ili eldonis librojn, vendis ilin al la Okcidento, de kie ili aĉetis laseran printilon, kiun ili poste ludonis - ĉar ĝi estis maloftaĵo en Hungario tiutempe - kaj el tiu ĉi luenspezo ili subtenis "hungarajn laboristojn" de inter la HEA-membroj.

Tamen, daŭrigas Perenyei, ĉi tiuj du homoj estis maldungitaj per la gvidantaro dum la ŝanĝo de reĝimo (fakte kelkajn jarojn pli frue - KP) ĉar ili ne toleris iliajn "manaĝerspecajn agadojn", do ĉi tiu "sukcesa periodo" ne povis daŭri. Do Perenyei lavas la komunistajn E-gvidantojn same kiel oni provas blankigi – laŭ la hungara proverbo - la saracenojn (t. e. nigrulojn): kvankam ili estis komunistoj, samtempe ili estis "entreprenistoj" kaj "manaĝertipuloj".

Oni nun povas observi la kritikon de Perenyei pri kapitalismo: li diras en sia deklaro, ke post la ŝanĝo de reĝimo la kluboj "sendependiĝis" de HEA (observu: aperas la problemoj de centraligo, la manko de centra potenco, kion komunistoj amegas...) kaj homoj kun la ĝustaj kapabloj komencis manki el la gvidantaroj de la kluboj, ĉar ili pli "fokusiĝis al siaj propraj profitoj" en la civila vivo kaj ne havis tempon por Esperanto. Tiel ĉi la plej multaj kluboj ĉesis ekzisti.

Tamen granda ŝanco ekestis por Esperanto en Hungario en 1998, kiu laŭ mi estis senprecedenca en aliaj landoj: surbaze de regularo, leĝo aŭ dekreto, se iu finis siajn studojn en universitato aŭ altlernejo, tiu bezonis almenaŭ meznivelan ŝtatan lingvan ekzamenan atestilon por finpretigi kaj oficiale ricevi sian diplomon. Post kiam multaj homoj komprenis – kaj la propagando de Esperanto memkompreneble helpis al tio – ke Esperanto estas lingvo teorie pli facile lernebla kaj gramatike pli simpla ol naciaj lingvoj, pli ol 70 000 diplomiĝintoj faris la ekzamenon en Esperanto, duono el ili sukcese. Alivorte, nuntempe pli ol 36 000 homoj en Hungario havas meznivelan lingvan ekzamenon en Esperanto, kio estas grandega atingo. Sed la problemo estas, ke post la lingva ekzameno kaj la diplomo ili jam ne plu parolas aŭ uzas la lingvon, iliaj antaŭaj scioj transformiĝis en tute malaktivan lingvoscion, ĉar Esperanto estis por ili nur studobjekto. Pro neuzado de la lingvo ili rapide, facile forgesis ĝin.

Ĉi tiu granda nombro da lingvolernantoj, la pli ol 70 mil lingvolernantoj komence ŝajnis pozitive, sed laŭ Perenyei ĝi ankaŭ kaŭzis la falon de la Esperanta movado en Hungario. Li jene skizis la procezon kondukantan al tio: 

Por ke tiuj, kiuj devis fari la lingvan ekzamenon por siaj diplomoj eksciu, ke Esperanto havas facilan gramatikon kiu permesas al ili sukcese trapasi la devigan lingvan ekzamenon kun multe malpli da tempo ol naciaj lingvoj oni devis reklami la lingvon, varbi lingvolernantojn, organizi lingvokursojn. Oni devis provizi instrumaterialojn por la kursoj: presi lernolibrojn kaj vortarojn por ili. La ĝis tiam ekzistintaj vortaroj elĉerpiĝis el la librovendejoj post kelkaj monatoj kaj ne estis sufiĉe da lingvoinstruistoj. Lernolibroj ankaŭ estis elvenditaj kaj jam malaktualaj. La relative bone parolantaj Esperantistoj komencis reklami sin kaj varbi studentojn, do ili gajnis enspezojn el tio. Ĉar ne estis sufiĉe da instruhelpiloj, la instruistoj mem provis krei tiajn bonintence, sed ili ne ĉiam montriĝis profesinivelaj. Finfine 2-4 novaj lernolibroj naskiĝis, sed - kaj ĉi tie ni povas denove observi la kontraŭkapitalismon de Perenyei - la profito el ili kaŭzis kverelojn, envion ktp. ene de la movado. 

Tamen la situacio ŝanĝiĝis ekde decembro 2022: la postulo pri lingva ekzameno por altlerneja aŭ universitata diplomo estis forigita. Rezulte, tiuj "relative bone parolantaj" instruistoj de Esperanto malaperis el la movado, Perenyei aldonas: feliĉe, ĉar ili interesiĝis nur pri la enspezoj, dum siaj instruadoj ili ne parolis pri la avantaĝoj de la Esperanta movado, ili instruis nur la gramatikon kaj la lingvon (tio ĉi evidente kontribuis al la fakto, ke la granda nombro da ekzamenitoj pri la Esperanta lingvo ne povis esti retenita al la Esperanta movado, aŭ entute: enkorpigita en ĝin).

Unuflanke, pro la situacio Esperanto fariĝis konata, eĉ famiĝis; aliflanke la movado malpleniĝis kaj dissolviĝis, laŭ Perenyei. La nombro de organizoj kaj Esperantistoj radikale malpliiĝis. La junulara organizo ĉesis ekzisti, ĉar jam ne plu ekzistas gejunuloj interesitaj pri Esperanto. La fervoja organizo ankaŭ ĉesis ekzisti, same kiel la lokaj Esperantaj kluboj - 3-4 el ili restis en la lando.

Mi aldonas jenon: eblas, ke ekzistis la supra kialo prezentita per Perenyei por la malkresko de la Esperanta movado en Hungario, sed mi certas, ke la situacio estas simila ankaŭ en aliaj landoj rilate al la manko de intereso pri lingvoj inter gejunuloj, ĉar ĉi tio estas tutmonda fenomeno. Gejunuloj ne estas malfermaj al lernado de lingvoj bazitaj sur ia ideologio, kiel ekzemple la ideologio de Esperanto. Ili ne entuziasmiĝas pri tiaj ĉi aferoj, sed prefere rigardas siajn proprajn vivcelojn, siajn sukcesojn en la vivo, kaj pro tio ili nun lernas preskaŭ nur la anglan. Ili ne estas movataj per la "amo" al lingvoj, kaj la laŭgrada perfektiĝo de maŝina, artefarita tradukado ankaŭ estas antaŭvidebla (kio antaŭmontras, ke ĉiam malpli da lingvoscio bezonatos, almenaŭ skribe).

Laŭ Perenyei la apero de la interreta epoko kaj la forigo de la deviga lingva ekzameno, necesa por diplomo kune kontribuis al la fakto, ke la movado en Hungario disfalis, almenaŭ ĝi traniris el organiza strukturo al individuaj aktivadoj - ĉi tio estas ankaŭ tutmonda fenomeno, mi aldonus. Nuntempe ekzistas individuoj, kiuj faras siajn agadojn per la interreto. Kompreneble ĉi tio havas siajn avantaĝojn kaj malavantaĝojn. Perenyei mencias kelkajn el la avantaĝoj. La avantaĝoj de Esperanto en la Interreto inkluzivas la eblon de alŝuti kaj redakti sennombrajn temajn vortarojn kaj la facilan alireblecon, rapidan uzeblecon de jam antaŭe ekzistintaj vortaroj. Tipaj novaj efektoj de tia Esperanta agado en la Interreto estas la kreado de kantoj faritaj per artefarita inteligenteco kaj la kresko de la nombro da kvalitaj komiksoj.

Je la finoj de ĉi-tiuspecaj resumoj, artikoloj, ktp. kutimas esti konkludoj. Ĉu nepre iu tia ĉi tie bezonatas? Mi ne scias; mi jam estas ekster la Esperanta movado ekde la 90-aj jaroj. Eĉ mi ne scias, kiu estas la gvidanto de HEA nuntempe. Sed se la movado en la lando ŝajnas esti morta en organiza strukturo, eble ĝi indus, povus esti renovota per forigo de la aktuala estraro, do iuspeca rekomenco ekestus per novaj gvidantoj, konsciaj pri la modernaj rilatoj, kondiĉoj, eblecoj, bezonoj, ktp. ...?  

A magyarországi eszperantó mozgalom tündöklése és bukása

Néha irónikus leszek. Magyarország utolsó aktív eszperantistája megszólalt. Olyan ez, mint mikor egy kihalófélben lévő törzsi nyelv utolsó képviselője nyilvánosságot kap. Megszólalt, mert megkérték rá. Külsősök, külföldiek, hiszen próféta nem lehet senki sem a saját hazájában. Azt amúgy is megfigyeltem, hogy a helyi jelenségekre gyüttmentek, kívülről érkezők jobban felfigyelnek, rálátnak, jobban megbecsülik azokat és még nyilvánosságot is adnak nekik, akár az élükre is állnak, mert egy külső szemnek jobban feltűnik, ami a helyiek számára már értéktelen, vagy megszokott, természetes. Így lehet ez az emberekkel is. Akiket a helyiek nem kedvelnek, azoknak a távoli látogató jobban rálát a pozitív dolgaira, azokat egy messzebbről jött személy jobban kedveli, jobban megbecsüli, jobban barátkozik vele; talán azért, mert nem ismeri a negatív oldalát az illetőnek. 

Nevezzük őt Perenyei úrnak. Perenyei úr kommunista, mind a mai napig. Mégha tagadná, akkor is. Honnan lehet ezt tudni? Mert kijelentette a külföldi érdeklődőknek, hogy Benczik Vilmosnak és Vaskó Tibornak köszönhető a rendszerváltás előtti eszperantó-mozgalom sikeressége. Mintha a rendszerváltás előtti mozgalomban nem is létezett volna sok más értékes eszperantista személy. Benczik Vilmos maga nyilatkozta már a rendszerváltás után is, hogy kommunista volt. Valószínűleg Vaskó is az volt. Ugyanakkor Perenyei vállalkozókként állítja be őket, hiszen, mint a Magyar/országi Eszperantó Szövetség (a továbbiakban MESZ) vezetői könyveket adtak ki, adtak el Nyugatra, amiből lézernyomtatót vettek, ezt aztán – mivel ez akkoriban ritkaság volt Magyarországon - bérbeadták és a bérből a MESZ tagjai közül "magyar munkásokat" támogattak. 

Mégis, folytatja Perenyei, a rendszerváltáskor kirúgták e két embert a vezetőségből (valójában már pár évvel korábban - KP), mert nem tűrték a "menedzser-típusú tevékenységüket", így ez a "sikeres periódus" nem folytatódhatott. Tehát úgy mosdatja Perenyei a kommunista eszperantista vezetőket, mint ahogy a szerecseneket próbálják fehérre mosni: kommunisták voltak ugyan, de "vállalkozók" és "menedzser-típusok".

A továbbiakban Perenyei kapitalizmus-kritikáját figyelhetjük meg. Azt mondja a nyilatkozatában, hogy a rendszerváltás után a klubok "önállósodtak" a MESZ-től (figyeljük meg: megjelennek tehát a központosítás, a centrális hatalom hiányának a problémái...) és a megfelelő képességű emberek elkezdtek hiányozni a klubok vezetőségéből, mert azok inkább "a saját profitjukja koncentráltak" a civil életben és nem jutott idejük az eszperantóra. Így a klubok nagyrésze megszűnt.

Nagy lehetőség adódott azonban az eszperantó számára 1998-tól Magyarországon, amire szerintem más országokban nem volt példa: egy előírás, törvény, rendelet alapján ha valaki felsőfokú egyetemi, főiskolai tanulmányait lezárta, a diploma véglegesítéséghez, hivatalos kézhezkapásához legalább középfokú szintű állami nyelvvizsgabizonyítvány is kellett. Miután sokan rájöttek – és az eszperantó propaganda ehhez nyilván hozzásegített -, hogy az eszperantó egy, a nemzeti nyelveknél elvileg könnyebben megtanulható, azoknál egyszerűbb nyelvtanú nyelv, több, mint 70 ezer diplomázó vizsgázott eszperantóból, ennek a fele sikeresen. Vagyis napjainkban több, mint 36 ezer embernek van Magyarországon középfokú nyelvvizsgája eszperantóból, ez egy hatalmas eredmény. De az a probléma, hogy a nyelvvizsga és a diploma letétele után ők egyáltalán nem beszélik, nem használják tovább a nyelvet, az ő addigi tudásuk egy egyáltalán nem aktív nyelvtudásba ment át, hiszen az eszperantó számukra csak egy tantárgy volt. A nyelv nem használata következtében gyorsan elfelejtették azt.

A nyelvtanulóknak ez a nagy száma, a több, mint 70 ezer nyelvtanuló kezdetben pozitívnak tűnt, de Perenyei szerint ez okozta a magyarországi eszperantó mozgalom vesztét is. Az ehhez vezető folyamatot a következőképpen vázolta fel: ahhoz, hogy a diplomához nyelvvizsgázni kötelezettek tudomást szerezzenek arról, hogy az eszperantónak milyen könnyű nyelvtana van, mely által sokkal kevesebb időráfordítással lehet a kötelező nyelvvizsgát megszerezni, reklámozni kellett a nyelvet, nyelvtanulókat toborozni, nyelvtanfolyamokat kellett szervezni. A tanfolyamokhoz taneszközöket kellett biztosítani: tankönyveket, szótárakat kellett számukra nyomtatni. Az addig létező szótárak a könyvesboltokból néhány hónap alatt elfogytak és elegendő számú nyelvtanár sem volt. A nyelvkönyvek is kifogytak és elavultak voltak már. Mivel nem volt elegendő taneszköz, a tanítók maguk próbáltak létrehozni ilyeneket jószándékkal, de ezek nem mindig sikerültek professzionálissá. Végülis aztán 2-3-4-féle új tankönyv jött létre, de – és itt figyelhetjük meg megint Perenyei kapitalizmus-ellenességét - ezek profitja, stb. civakodást, irigységet, stb. okozott a mozgalmon belül. A relatíve jól beszélő eszperantisták ugyanis elkezdték magukat hirdetni, tanulókat toborozni, ezért ők ebből bevételt nyertek. 

2022. decemberétől azonban a helyzet megváltozott: eltörölték, hogy a felsőfokú végzettséget igazoló diplomához nyelvvizsgapapír legyen szükséges. Ennek folyományaként ezek a "relatíve jól beszélő" eszperantista nyelvtanárok eltűntek a mozgalomból, Perenyei hozzáteszi: szerencsére, mert csak a bevétel érdekelte őket, nem beszéltek tanításaik során az eszperantó mozgalom előnyeiről, csak a nyelvtant, a nyelvet tanították (nyilván ez hozzájárult ahhoz, hogy a nagyszámú eszperantó nyelvvizsgázót nem sikerült az eszperantó nyelvi mozgalom számára megtartani, egyáltalán: abba bevonni).

Egyrészről a helyzetből adódóan az eszperantó híres, ismert lett, másrészről kiüresedett, feloszlott a mozgalom. A szervezetek, eszperantisták száma radikálisan csökkent. Az ifjúsági szervezet megszűnt, mert nincs többé fiatal, aki érdeklődne az eszperantó iránt. A vasutas szervezet is megszűnt, ahogy a helyi eszperantó klubbok is, 3-4 maradt belőlük az országban. 

Ezt már én teszem hozzá: elképzelhető, hogy volt egy ilyen oka is a magyarországi eszperantó mozgalom zuhanórepülésének, de biztosra veszem, hogy más országokban is hasonló a helyzet a fiatalok nyelv iránti érdeklődésének hiánya tekintetében, mert ez világjelenség. A fiatalok nem kaphatók valamiféle eszmeiség alapján történő nyelvtanuláshoz, mint amilyen eszmerendszere az eszperantónak van. Nem lelkesednek az ilyesmiért, hanem a saját megélhetésüket, az életben való boldogulásukat nézik és emiatt ma már szinte csak az angolt tanulják. A nyelvek iránti "szerelem" nem fűti őket és előrevetíthető a gépi, mesterséges fordítás fokozatos tökéletesedése is.

Perenyei szerint az internetes korszak beköszönte és a diplomához kellő kötelező nyelvvizsga eltörlése együttesen járultak hozzá ahhoz, hogy a mozgalom Magyarországon szétesett, legalábbis szervezeti felépítés helyett egyéni aktivításokba ment át – ez is világjelenség, teszem hozzá. Egyének léteznek, akik az interneten keresztül fejtik ki tevékenységüket. Ennek persze vannak előnyei és hátrányai is. Perenyei az előnyökből említ néhányat. Az internetes eszperantózás előnyei például számtalan mennyiségű tematikus szótár feltöltése, szerkesztése és már korábban létező ilyen szótáron könnyen elérhetővé tétele, gyors használhatósága. Az ilyen internetes eszperantós tevékenység jellegzetes új folyományai az MI-vel készített dalok, és a minőségi képregények megalkotása, számuk megszaporodása.