La leviĝo kaj falo de la hungara Esperanta movado

Foje mi estos ironia. La lasta aktiva esperantisto en Hungario ekparolis. Ĉi tio ŝajnas kvazaŭ  la lasta reprezentanto de mortanta triba lingvo ricevus iomete da publika atento. Li parolis, ĉar oni petis lin. Eksterlandanoj, ĉar neniu povas esti profeto en sia propra lando. Ankaŭ mi rimarkis, ke eksteraj homoj pli rimarkas lokajn fenomenojn, ekvidas ilin, pli aprezas ilin, kaj eĉ donas al ili diskonigon, aŭ eĉ prenas la gvidadon super ili, ĉar tiu, kiu jam estas senvalora, aŭ normala kaj kutima por la lokuloj, estas pli rimarkebla por eksteruloj. La fenomeno povas esti simila kun homoj. Tiuj, kiujn la lokuloj eble eĉ ne ŝatas, iliaj pozitivaj kvalitoj estas pli bone videblaj de malproksimaj vizitantoj; personoj de pli malproksime pli ŝatas ilin, pli bone aprezas ilin kaj amikiĝas kun ili; eble ĉar ili ne konas la negativan flankon de la persono.

Oni nomu lin S-ro Perenyei. S-ro Perenyei estas komunisto, ĝis hodiaŭ. Eĉ se li neas tion. De kie oni scias tion ĉi? Ĉar li diris al la eksterlandaj scivolemuloj, ke la sukceso de la Esperanto-movado en Hungario antaŭ la ŝanĝo de reĝimo dankeblas al Vilmos Benczik kaj Tibor Vaskó. Kvazaŭ  ne estus ekzistintaj multaj aliaj valoraj Esperantistoj en la movado antaŭ la ŝanĝo al demokratio. Vilmos Benczik mem deklaris post la ŝanĝo de reĝimo, ke li estas komunisto. Vaskó probable ankaŭ ĝi estis. Samtempe Perenyei prezentas ilin kiel entreprenistojn, ĉar, kiel gvidantoj de la Hungar/landa Esperanta Asocio (de ĉi tie nomata kiel HEA) ili eldonis librojn, vendis ilin al la Okcidento, de kiu ili aĉetis laseran printilon, kiun ili poste ludonis - ĉar ĝi estis maloftaĵo en Hungario tiutempe - kaj el tiu ĉi luenspezo ili subtenis "hungarajn laboristojn" de inter la HEA-membroj.

Tamen, daŭrigas Perenyei, ĉi tiuj du homoj estis maldungitaj per la gvidantaro dum la ŝanĝo de reĝimo (fakte kelkajn jarojn pli frue - KP) ĉar ili ne toleris iliajn "manaĝerspecajn agadojn", do ĉi tiu "sukcesa periodo" ne povis daŭri. Do Perenyei lavas la komunistajn E-gvidantojn same kiel ili provas blankigi – laŭ la hungara proverbo - la saracenojn (nigrulojn): kvankam ili estis komunistoj, samtempe ili estis "entreprenistoj" kaj "manaĝertipuloj".

Oni nun povas observi la kritikon de Perenyei pri kapitalismo: li diras en sia deklaro, ke post la ŝanĝo de reĝimo la kluboj "sendependiĝis" de HEA (observu: aperas la problemoj de centraligo, la manko de centra potenco...) kaj homoj kun la ĝustaj kapabloj komencis manki el la gvidantaroj de la kluboj, ĉar ili pli "fokusiĝis al siaj propraj profitoj" en la civila vivo kaj ne havis tempon por Esperanto. Tiel ĉi la plej multaj kluboj ĉesis ekzisti.

Tamen granda ŝanco ekestis por Esperanto en Hungario en 1998, kiu laŭ mi estis senprecedenca en aliaj landoj: surbaze de regularo, leĝo aŭ dekreto, se iu finis sian studojn en universitato aŭ altlernejo, tiu bezonis almenaŭ meznivelan ŝtatan lingvan ekzamenan atestilon por finpretigi kaj oficiale ricevi sian diplomon. Post kiam multaj homoj komprenis – kaj la propagando de Esperanto memkompreneble helpis al tio – ke Esperanto estas lingvo teorie pli facile lernebla kaj gramatike pli simpla ol naciaj lingvoj, pli ol 70 000 diplomiĝintoj faris la ekzamenon en Esperanto, duono el ili sukcese. Alivorte, nuntempe pli ol 36 000 homoj en Hungario havas meznivelan lingvan ekzamenon en Esperanto, kio estas grandega atingo. Sed la problemo estas, ke post la lingva ekzameno kaj la diplomo ili jam ne plu parolas aŭ uzas la lingvon, iliaj antaŭaj scioj transformiĝis en tute malaktivan lingvoscion, ĉar Esperanto estis por ili nur studobjekto. Pro neuzado de la lingvo ili facile forgesis ĝin.

Ĉi tiu granda nombro da lingvolernantoj, la pli ol 70 mil lingvolernantoj komence ŝajnis pozitive, sed laŭ Perenyei ĝi ankaŭ kaŭzis la falon de la Esperanta movado en Hungario. Li jene skizis la procezon kondukantan al tio: 

Por ke tiuj, kiuj devis fari la lingvan ekzamenon por siaj diplomoj eksciu, ke Esperanto havas facilan gramatikon kiu permesas al ili sukcese trapasi la devigan lingvan ekzamenon kun multe malpli da tempo ol naciaj lingvoj oni devis reklami la lingvon, varbi lingvolernantojn, organizi lingvokursojn. Oni devis provizi instrumaterialojn por la kursoj: presi lernolibrojn kaj vortarojn por ili. La ĝis tiam ekzistantaj vortaroj elĉerpiĝis el la librovendejoj post kelkaj monatoj kaj ne estis sufiĉe da lingvoinstruistoj. Lernolibroj ankaŭ estis elvenditaj kaj jam malaktualaj. La relative bone parolantaj Esperantistoj komencis reklami sin kaj varbi studentojn, do ili gajnis enspezojn el tio. Ĉar ne estis sufiĉe da instruhelpiloj, la instruistoj mem provis krei tiajn bonintence, sed ili ne ĉiam montriĝis profesinivelaj. Finfine 2-3-4 novaj lernolibroj naskiĝis, sed - kaj ĉi tie ni povas denove observi la kontraŭkapitalismon de Perenyei - la profito el ili kaŭzis kverelojn, envion ktp. ene de la movado. 

Tamen la situacio ŝanĝiĝis ekde decembro 2022: la postulo pri lingva ekzameno por altlerneja aŭ universitata diplomo estis forigita. Rezulte, tiuj "relative bone parolantaj" instruistoj de Esperanto malaperis el la movado, Perenyei aldonas: feliĉe, ĉar ili interesiĝis nur pri la enspezoj, dum siaj instruadoj ili ne parolis pri la avantaĝoj de la Esperanta movado, ili instruis nur la gramatikon kaj la lingvon (tio ĉi evidente kontribuis al la fakto, ke la granda nombro da ekzamenitoj pri la Esperanta lingvo ne povis esti retenita al la Esperanta movado, aŭ entute: enkorpigita en ĝin).

Unuflanke, pro la situacio, Esperanto famiĝis kaj fariĝis konata, aliflanke, la movado malpleniĝis kaj dissolviĝis. La nombro de organizoj kaj esperantistoj radikale malpliiĝis. La junulara organizo ĉesis ekzisti, ĉar jam ne plu ekzistas junuloj interesitaj pri Esperanto. La fervoja organizo ankaŭ ĉesis ekzisti, same kiel la lokaj Esperantaj kluboj, 3-4 el ili restis en la lando.

Mi aldonos jenon: eblas, ke ekzistis la supra kialo prezentite per Perenyei por la malkresko de la Esperanto-movado en Hungario, sed mi certas, ke la situacio estas simila en aliaj landoj rilate al la manko de intereso pri lingvoj inter gejunuloj, ĉar ĉi tio estas tutmonda fenomeno. Gejunuloj ne estas malfermaj al lernado de lingvoj bazitaj sur ia ideologio, kiel ekzemple la ideologio de Esperanto. Ili ne entuziasmiĝas pri tiaj ĉi aferoj, sed prefere rigardas siajn proprajn vivcelojn, siajn sukcesojn en la vivo, kaj pro tio ili nun lernas preskaŭ nur la anglan. Ili ne estas movataj per la "amo" al lingvoj, kaj la laŭgrada perfektiĝo de maŝina, artefarita tradukado ankaŭ estas antaŭvidebla.

Laŭ Perenyei la apero de la interreta epoko kaj la forigo de la deviga lingva ekzameno, necesa por diplomo kune kontribuis al la fakto, ke la movado en Hungario disfalis, almenaŭ rilate al individuaj aktivadoj anstataŭ organiza strukturo - ĉi tio estas ankaŭ tutmonda fenomeno, mi aldonus. Ekzistas individuoj, kiuj faras siajn agadojn per la interreto. Kompreneble, ĉi tio havas siajn avantaĝojn kaj malavantaĝojn. Perenyei mencias kelkajn el la avantaĝoj. La avantaĝoj de Esperanto en la Interreto inkluzivas la eblon de alŝuti kaj redakti sennombrajn temajn vortarojn kaj la facilan alireblecon de jam antaŭe ekzistintaj vortaroj, same kiel ilian rapidan uzeblecon. Tipaj novaj efektoj de tia Esperanta agado en la Interreto estas la kreado de kantoj faritaj per artefarita inteligenteco kaj la kresko de la nombro da kvalitaj komiksoj.